.pl .en .de .ru
Interdyscyplinarny blog badawczy pracowników Zakładu Infolingwistyki i Zakładu Przetwarzania Języka Naturalnego UAM

Radiowe dociekania frazematyczne: „zgniły Zachód” i „żelazna kurtyna”

Daniel Dzienisiewicz
09/02

Zgodnie z informacją przekazaną przez babcię piszącego te słowa, dnia 6 marca 2016 roku około godziny 8:00 w jednej z krajowych stacji radiowych zastanawiano się, kiedy w języku polskim pojawiły się wyrażenia zgniły Zachód oraz żelazna kurtyna. Jako badacze ambitni i dociekliwi (a także niezwykle uczynni) chętnie pomożemy rozwikłać tę zagadkę kolegom radiowcom.

Przyjrzyjmy się najpierw zgniłemu Zachodowi.

Według rosyjskiego „Encyklopedycznego słownika skrzydlatych słów i wyrażeń” autorstwa Wadima Sierowa wyrażenie гнилой Запад (zgniły Zachód) miało pojawić się już w XIX w. w polemikach słowianofilów i okcydentalistów. Autor przytacza użycie omawianego sformułowania w dyskusji Wissariona Bielińskiego i Stiepana Szewyriowa. Co ciekawe, po raz pierwszy wyrażenie miało wyjść spod pióra okcydentalisty Bielińskiego, by w następstwie zostać błędnie przypisane słowianofilom. Owszem, w swoich artykułach Szewyriow porównywał Europę do „człowieka noszącego w sobie zaraźliwą chorobę” oraz „trupa”, lecz zdaniem Sierowa zgniłego Zachodu nie uświadczymy w pismach znanego słowianofila. Słowa Bielińskiego były później wykorzystywane w ironicznych kontekstach w powieściach Turgieniewa i Sałtykowa-Szczedrina. Z czasem frazem wszedł do języka rosyjskiego jako fraza-symbol określająca ludzi o orientacji antyeuropejskiej oraz pseudopatriotów.

XIX-wieczne rosyjskie sformułowanie znajduje potwierdzenie w polskich tekstach. Najwcześniej odnotowane przez nas wystąpienie pochodzi z powieści Józefa Ignacego Kraszewskiego „My i Oni: obrazek współczesny narysowany z natury przez B. Bolesławitę” z 1865 roku. Słowa zgniły Zachód wypowiadane są na kartach powieści przez Rosjanina:

oai:wbc.poznan.pl:294063

Powyższy fragment pokazuje, iż to skrzydlate wyrażenie było używane na długo przed włączeniem go do panteonu popularnych klisz czasów „Polski Ludowej”. Ba, wręcz występowało w tekstach częściej, co ilustruje poniższy wykres:

Przejdźmy do naszej kolejnej bohaterki. Popularyzacja wyrażenia żelazna kurtyna, określającego pojałtański porządek w Europie, przypisywana jest Winstonowi Churchillowi, który użył go w słynnym przemówieniu wygłoszonym 5 marca 1946 r. Zdanie, w którym padły te historyczne słowa brzmiało: Od Szczecina nad Bałtykiem do Triestu nad Adriatykiem zapadła żelazna kurtyna, dzieląc nasz Kontynent. Jednak określenie to miało występować w różnych kontekstach w wielu językach na długo przed wygłoszeniem historycznego przemówienia przez Winstona Churchilla, tj. przed pojawieniem się kontekstów „zimnowojennych”. Metaforycznie określano w ten sposób koniec ery bądź granicę geopolityczną. Pierwsze z ww. znaczeń zostało najwcześniej odnalezione w powieści Arthura Machena „The Three Impostors” z 1895 r.; drugie było stosowane dla określenia stosunków niemiecko-belgijskich w 1914 r.

W polskich tekstach żelazna kurtyna w znaczeniu dosłownym jako termin teatralny ujawniła się już w 1825 roku:

oai:ebuw.uw.edu.pl:34221

Jednakże było to pojedyncze, odosobnione świadectwo, po którym nastąpiło dość długie „milczenie”. Reprodukt wszedł do powszechnego użycia dopiero w pierwszej połowie lat 80. XIX w.

W znaczeniu metaforycznym dostrzegamy go dopiero w roku 1945:

oai:wbc.poznan.pl:17317

oraz w 1946 r. w połączeniu churchillowska żelazna kurtyna:

oai:mbc.malopolska.pl:58590

Zawsze do usług i polecamy się na przyszłość!

Tagi